بیوفیدبک چیست و چه کاربردی دارد؟

بیوفیدبک چیست و چه کاربردی دارد؟

طبیعی است که روش‌های دارویی همیشه نمی‌توانند گزینه‌ی مناسبی برای درمان بیماری باشند. هزینه‌ی بالا، عوارض دارویی، طولانی بودن دوره درمان و …. از عواملی هستند که باعث شده‌اند دانشمندان به دنبال روش‌های جدید درمانی باشند. بیوفیدبک یک تکنولوژی جدید است که به ما کمک می‌کند تا بتوانیم کنترل برخی از اعمال غیرارادی را تا حدودی در دست بگیریم. این روش که با نام بازخوراند زیستی نیز شناخته می‌شود جزو درمان‌های پیشرفته و جدید در حوزه مشکلات مربوط به مغز و اعصاب است. افرادی که دچار اختلالات عصبی هستند معمولا به روانپزشک مراجعه می‌کنند. در مورد اینکه روانپزشک کیست و در چه حوزه‌ای تخصص دارد در مقاله جداگانه‌ای به طور مفصل توضیح داده‌ایم. در این مطلب قصد داریم اختلالات و بیماری‌هایی که با روش بازخوراند زیستی قابل درمان هستند را بررسی کنیم.

درمان بیوفیدبک چیست؟

اگر بخواهیم یک تعریف اجمالی از بیوفیدبک داشته باشیم، می‌توانیم اینطور بیان کنیم که در این تکنیک سعی می‌شود یکسری تغییرات مثبت و مطلوبی در بدن ایجاد شود تا بعضی از عملکردها بهبود یابند.
همانطور که می‌دانید فعالیت های بدنی انسان به دو صورت ارادی و غیرارادی انجام می‌گیرند. حرکت دادن دست و پاها، حرف زدن، خوابیدن، راه رفتن و تقریبا تمام کارهایی که ما انجام می‌دهیم، جزو عملکردهای ارادی هستند که به صورت آگاهانه می‌توانیم این فعالیت‌ها را کنترل کنیم. اما ضربان قلب، پلک زدن، فشارخون، دمای بدن، هضم غذا، نفس کشیدن و …. به صورت غیرارادی انجام می‌گیرند و ما نمی‌توانیم این فعالیت‌ها را بر طبق میل خود متوقف کرده و یا تغییر دهیم. حال این سوال به وجود می‌آید که این عملکردها چگونه و در چه شرایطی تغییر می‌کنند. باید گفت که بدن در پاسخ به عوامل محیطی مختلف مثل عصبی شدن، هیجان، استرس و … واکنش نشان می‌دهد و این فعالیت‌های غیرارادی را تغییر می‌دهد. برای مثال هنگام عصبی شدن یا در مواجهه با یک موقعیت استرس زا، ضربان قلب بالا می‌رود.

فعالیت‌های غیرارادی برخلاف اقدامات ارادی، بدون تفکر و سریع هستند تا از آسیب احتمالی به بدن جلوگیری کنند. این فعالیت‌ها در اثر تعامل سیستم عصبی محیطی و نخاع صورت می‌گیرند و توسط سیستم عصبی خودمختار کنترل می‌شوند. همانطور که گفته شد، اعمال غیرارادی در اثر وجود یک محرک و عوامل محیطی رخ می‌دهند، بنابراین اگر بدن برای طولانی مدت در معرض این عوامل قرار بگیرد، ممکن است یکسری اختلال یا بیماری ایجاد شود. به این اختلالات، بیماری‌های تنظیمی می‌گویند.
درمان بیوفیدبک درواقع یک تکنیک ذهنی-بدنی است که در نتیجه‌ی آموزش‌های مربوطه، می‌توان اعمال غیرارادی و فیزیولوژیک خود را تغییر داد. هدف از این درمان، بهبود کنترل و تنظیم اعمال غیرارادی، جلوگیری از اختلالات، درمان برخی بیماری‌های تنظیمی و ارتقای عملکرد فردی است.

انواع روش‌های درمانی بیوفیدبک

این تکنیک پیشرفته انواع مختلفی دارد و انتخاب آن به شما بستگی دارد که می‌خواهید کدام قسمت از بدنتان را درمان کنید. تشخیص این مورد به کمک یک فیزیوتراپیست انجام می‌گیرد. با ما همراه باشید تا در ادامه به توضیح این روش‌ها بپردازیم.

نوروفیدبک

در درمان نوروفیدبک، با یکسری کمک‌ها و آموزش‌ها، فرد می‌تواند امواج مغزی خود را اصلاح کند. درمان نوروفیدبک به این صورت انجام می‌گیرد که تعدادی الکترود بر روی سر فرد قرار داده می‌شود. به کمک این الکترودها، فعالیت الکتریکی مغز ثبت می‌شود. این دستگاه حالت‌های روانی مختلف فرد مثل آرامش، هوشیاری و خواب آلودگی را ثبت کرده و نسبت به آن‌ها فیدبک می‌دهد. عملکرد نوروفیدبک شبیه یوگا و مدیتیشن است. به این صورت که بیمار می‌تواند توسط آن، امواج مغزی خود را به سمت آلفا یا همان ریلکسیشن و یا به سمت بتا یا همان هوشیارسازی ببرد.

بیوفیدبک تنفسی

در این نوع روش، تعدادی الکترود دور سینه و شکم قرار داده می‌شوند تا نرخ تنفسی و الگوی تنفسی ثبت شود. با آموزش‌هایی که به شما داده می‌شود، می‌توانید از طریق عضلات شکم و دیافراگم، تنفسی عمیق و منظم داشته باشید. بهتر است بدانید که داشتن تنفسی منظم از طریق دیافراگم، می‌تواند در بهبود بسیاری از بیماری‌ها مثل آسم، فشارخون بالا، اضطراب و انسداد ریه نقش داشته باشد.

تغییرات ضربان قلب

در این نوع فیدبک، یکسری الکترود را بر روی قفسه سینه، لاله گوش و نوک انگشتان می‌گذارند تا ضربان قلب متوالی را ثبت کنند. در این بازخوراند زیستی، یک نظم و هارمونی خاصی بین بدن و سیستم قلبی عروقی ایجاد می‌شود و می‌توان از این روش برای درمان برخی بیماری‌های روانی مثل استرس، بی‌خوابی و همچنین فشارخون بالا کمک گرفت.

بیوفیدبک عضلانی

در این روش، می‌توانیم فعالیت‌های الکتریکی عضلاتمان را کنترل کنیم. در این روش هم تعدادی الکترود بر روی پوست در جایی که مشکل عضلانی وجود دارد، قرار داده می‌شود و امواج ثبت می‌شوند. سپس دستگاه متناسب با شرایط و بیماری فرد، فیدبک مناسب و قابل درکی را برمی‌گرداند. این فیدبک می‌تواند ویدیو، صوت و یا نور چشمک زن باشد. مثلا اگر عضلات در حال انقباض باشند، نور چشمک می‌زند و وقتی عضلات به حالت استراحت درمی‌آیند، چشمک زدن نور متوقف می‌شود. با این بازخوردها، فرد به تدریج یاد می‌گیرد انقباض عضلات خود را در سطح نرمالی نگه دارد.

بیوفیدبک سرعت هدایت پوست

برای ثبت فعالیت الکتریکی پوست و اندازه گیری میزان هدایت پوست، تعدادی الکترود بر روی انگشتان دست و پا متصل می‌شود. از آنجایی که این هدایت‌ها تحت تاثیر اعصاب سمپاتیک هستند، می‌توانند تمام جنبه‌های احساسی و شناختی فرد را نشان دهند. بنابراین وقتی از این دستگاه استفاده می‌شود، وضعیت سیستم عصبی خودمختار هم اندازه گیری می‌شود و می‌توان برای درمان دردهای مزمن، استرس، اضطراب و هایپرهیدروزیس از این نوع بازخوراند زیستی کمک گرفت.

بیوفیدبک دما

با این روش می‌توان میزان جریان خونی که به پوست می‌رسد را با استفاده از الکترودهایی که روی انگشتان دست یا پا متصل می‌کنند، اندازه گیری کرد. در این روش به فرد آموزش داده می‌شود با کنترل دمای بدنش تا حدی اختلالات و بیماری‌های فیزیکی خود را مثل میگرن، استرس و اضطراب، بیماری رینود و …. کنترل کند. همچنین برای بهبود عملکرد فردی کمک کننده است.

فعالیت غدد عرق

برای اندازه گیری فعالیت غدد عرق و میزان تعریق روی پوست، یکسری الکترود را بر روی کف دست، مچ دست و انگشتان متصل می‌کنند. چون در هنگام استرس و اضطراب، میزان تعریق روی پوست افزایش پیدا می‌کند. بنابراین شما با این روش می‌توانید بر میزان تعریق خود در موقعیت‌های استرس زا، کنترل مثبتی داشته باشید.

چگونگی عملکرد بیوفیدبک

وقتی بیمار دارای اختلالات روانشناختی و روانپزشکی و یا دیگر بیماری‌های مغز و اعصاب به یک کلینیک فیزیوتراپی مراجعه می‌کند، پزشک یک جلسه روش درمانی بیوفیدبک را توصیه می‌کند که در آن یکسری الکترود بر روی نواحی مختلف بدن که مشکلی در آن قسمت وجود دارد، گذاشته می‌شود. بعد از متصل شدن الکترودها، فعالیت‌های غیرارادی بدن از قبیل ضربان قلب، تنفس، تعریق، انقباض عضلات و … ثبت می‌شوند و این امواج به صورت سیگنال به یک دستگاه فرستاده می‌شوند. سپس این سیگنال‌ها که می‌توانند امواج مغزی، فشارخون، دما، الگوی تنفسی و …. باشند، به صورت صوت، عکس، نور چشمک زن و یا ویدیو بر روی مانیتور نمایش داده می‌شوند.

ممکن است بعضی شرایط و یا بیماری‌ها موجب تغییر در اعمال غیرارادی فرد شوند و باعث شوند که عملکرد طبیعی بدن از حالت طبیعی خود خارج شود. دستگاه بیوفیدبک این تغییرات را به صورت فیدبک‌های مختلفی نشان می‌دهد و با آموزش‌هایی که به شما داده می‌شود، می‌توانید با تمرکز مناسب، به مرور اعمال غیرارادی خود را تحت کنترل خود درآورده و آن‌ها را به حالت طبیعی بازگردانید. بعد از اینکه این تغییرات اصلاح شد، بیماران می‌توانند یک فیدبک مثبت از تلاششان دریافت کرده و این حالت نرمال را حفظ کنند. به این صورت که فرد احساسی را که موقع نرمال بودن وضعیت بدنی خود داشت را در ذهن خود نگه می‌دارد و سعی می‌کند تمام این احساسات مثبت و نرمال را برای خود نگهداری کند.

مزایای درمان بیوفیدبک

بیوفیدبک تراپی هم مثل تمام درمان‌های فیزیوتراپی دارای کاربردها و مزایای بسیاری است. این روش درمانی غیرتهاجمی است و می‌تواند نیاز به دارو را کم و یا حتی حذف کند. از طرف دیگر می‌تواند در اثربخشی بیشتر داروها نقش موثری داشته باشد. از دیگر مزایای آن می‌توان به کاهش حس درد و همچنین افزایش حس آرامش و ریلکسیشن در بدن اشاره کرد. شما در جلسات درمانی، یاد می‌گیرید که رفتارهای غلط را کنار گذاشته و فعالیت‌هایی را بیشتر انجام دهید که باعث کاهش فشارخون و بهبود جریان خون شود و مقاومت سیستم ایمنی بدنتان را افزایش دهد. بیوفیدبک تراپی برای کسانی که بعد از جراحی یا یک آسیب برخی از عملکردهای حرکتی خود را از دست داده‌اند، می‌تواند بسیار اثربخش باشد. بازخوراند زیستی برای خانم‌های بارداری که نمی‌توانند دارو مصرف کنند، می‌تواند گزینه بسیار مناسبی باشد. درنهایت باید گفت که این درمان به مردم کمک می‌کند تا کنترل سلامت خود را بیشتر احساس کنند و افراد بیمار هم درصد سلامت بدن خود را افزایش دهند.