خودزنی در نوجوانان | چرا اتفاق می‌افتد و چگونه کمک کنیم؟

نوجوانی دوره‌ای حساس و پرچالش در رشد روانی انسان است؛ دوره‌ای که با تغییرات شدید هیجانی، فشارهای تحصیلی و اجتماعی، شکل‌گیری هویت و نیاز عمیق به دیده‌ شدن همراه می‌شود. در این میان، خودزنی در نوجوانان به‌عنوان یکی از نگران‌کننده‌ترین نشانه‌های رنج روانی مطرح شده است؛ رفتاری که اغلب پنهان می‌ماند و به‌ اشتباه یا با خودکشی یکی دانسته می‌شود. بسیاری از خانواده‌ها و حتی مربیان در مواجهه با این پدیده دچار سردرگمی، ترس یا واکنش‌های افراطی می‌شوند و نمی‌دانند چگونه باید کمک کنند. در حالی‌ که خودزنی بیشتر یک راه ناسالم برای کنار آمدن با احساسات طاقت‌فرسا است، نه تلاشی برای پایان دادن به زندگی. شناخت درست این رفتار، عوامل زمینه‌ساز آن و شیوه‌های علمی مداخله، نقش مهمی در پیشگیری از تشدید آسیب‌ها دارد. گاهی مشورت با یک دکتر روانپزشک در مشهد یا سایر متخصصان سلامت روان می‌تواند مسیر حمایت و درمان را روشن‌تر کند.

خودزنی چیست و چرا نباید آن را با خودکشی یکی بدانیم؟

خودزنی به مجموعه‌ای از رفتارها گفته می‌شود که در آن فرد به‌صورت عمدی به بدن خود آسیب می‌زند، بدون آنکه هدف اصلی‌اش پایان دادن به زندگی باشد. بریدن پوست، سوزاندن بدن، کوبیدن سر یا دست‌ها به اشیای سخت و زخمی‌ کردن مکرر بدن از شایع‌ترین اشکال خودزنی هستند. در سال‌های اخیر، خودزنی در نوجوانان به یکی از نگران‌کننده‌ترین مسائل سلامت روان تبدیل شده است؛ مسئله‌ای که اغلب پنهان می‌ماند و زمانی دیده می‌شود که آسیب‌ها جدی شده‌اند.

اشتباه رایج این بوده که خودزنی با خودکشی یکی دانسته می‌شود. اگرچه این دو رفتار می‌توانند به هم مرتبط باشند، اما از نظر روان‌شناختی تفاوت‌های مهمی دارند. اغلب در خودزنی نوجوان نمی‌خواهد بمیرد؛ بلکه می‌خواهد از احساسات طاقت‌فرسا، فشارهای درونی یا بی‌حسی عاطفی رها شود. برای بعضی افراد درد جسمی قابل‌ تحمل‌تر از درد روانی است و حتی به‌طور موقت احساس کنترل یا آرامش ایجاد می‌کند. این تفاوت بسیار مهم است، چون نوع برخورد والدین، معلمان و درمانگران را مشخص می‌کند.

نادیده گرفتن این تفاوت می‌تواند پیامدهای نادرستی داشته باشد؛ یا خطر رفتار نوجوان بیش از حد بزرگ‌نمایی می‌شود و واکنش‌های شدید، تهدیدآمیز یا ترساننده شکل می‌گیرد و یا برعکس، رفتار او بی‌اهمیت تلقی می‌شود. هر دو رویکرد اشتباه‌ هستند. خودزنی در نوجوانان یک علامت هشدار جدی است؛ نه لزوما اقدامی برای مرگ، اما قطعا نشانه‌ای از رنج عمیق روانی است که نیاز به توجه تخصصی دارد.

به نقل قول از منبع معتبر علمی https://www.healthline.com/ ``Self-harm isn't recognized as an addiction, but it can become an ingrained coping mechanism that is challenging to unlearn.`` ``خودآزاری به عنوان یک اعتیاد شناخته نمی‌شود، اما می‌تواند به یک مکانیسم مقابله‌ای ریشه‌دار تبدیل شود که کنار گذاشتن آن چالش برانگیز است.`

در چنین شرایطی، مراجعه به مراکز معتبر و دریافت ارزیابی دقیق اهمیت زیادی دارد. کلینیک روانشناسی در مشهد با رویکردهای علمی و تیم تخصصی می‌تواند به نوجوان و خانواده کمک کند تا علت‌های زمینه‌ای شناسایی شوند، راه‌های سالم‌تری برای تنظیم هیجان آموزش داده شود و خطر تداوم یا تشدید آسیب کاهش یابد. حمایت به‌ موقع، گفت‌وگوی بدون قضاوت و درمان مبتنی بر شواهد، کلید پیشگیری و بهبود است.

آمار تکان‌دهنده: خودزنی در میان نوجوانان ایران و جهان

اگرچه به‌ دلیل پنهان‌ کاری نوجوانان و نگرانی خانواده‌ها از قضاوت اجتماعی، دسترسی به آمار دقیق دشوار است اما شواهد علمی نشان می‌دهد که میزان خودزنی در نوجوانان در سراسر جهان رو به افزایش است. پژوهش‌های بین‌المللی حاکی از آن‌ هستند که درصد قابل توجهی از نوجوانان حداقل یکبار تجربه خودزنی داشته‌اند و بخش بزرگی از آن‌ها هرگز این موضوع را با والدین، معلمان یا سایر بزرگسالان در میان نگذاشته‌اند.

این سکوت، شناسایی زودهنگام و مداخله موثر را با چالش جدی روبه‌رو می‌کند. در ایران نیز متخصصان سلامت روان بارها نسبت به افزایش رفتارهای خودآسیب‌رسان در سنین پایین‌تر هشدار داده‌اند. تغییر سبک زندگی، فشارهای شدید تحصیلی، نگرانی‌های اقتصادی خانواده‌ها، کاهش ارتباط عاطفی موثر در خانه و مدرسه و نقش پررنگ فضای مجازی و مقایسه‌های اجتماعی، از عوامل مهمی هستند که این روند را تشدید کرده‌اند.

امکان دارد نوجوانان در چنین فضایی راه‌های ناسالمی را برای مدیریت هیجان‌ها انتخاب کنند. نکته نگران‌کننده این است که بعضی نوجوانان خودزنی را رفتاری «طبیعی» یا «راهی برای تخلیه احساسات» تلقی می‌کنند. این عادی‌ سازی باعث می‌شود درخواست کمک به تعویق بیفتد و رفتار خود آسیب‌رسان به‌ تدریج تکرارشونده شود.

وقتی خودزنی در نوجوانان مزمن می‌شود، خطر شدت گرفتن آسیب‌ها و در بعضی موارد، حرکت به سمت افکار یا رفتارهای خودکشی افزایش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، مراجعه به یک دکتر روانشناس در مشهد می‌تواند نقش حیاتی در شناسایی ریشه‌های روان‌شناختی، آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان و پیشگیری از پیامدهای جدی‌تر داشته باشد. مداخله به‌ موقع، گفت‌وگوی امن و درمان مبتنی بر شواهد، نه‌تنها به نوجوان کمک می‌کند احساساتش را به شیوه‌ای سالم‌تر مدیریت کند، بلکه خانواده را نیز برای حمایت موثرتر توانمند می‌سازد.

چرا برخی نوجوانان درد عاطفی‌شان را با آسیب جسمی آرام می‌کنند

برای درک خودزنی در نوجوانان باید به دنیای درونی آن‌ها نگاه کنیم. بسیاری از نوجوانانی که خودزنی می‌کنند، در بیان احساسات خود مشکل دارند. آن‌ها نمی‌توانند خشم، غم، ترس یا شرم خود را به زبان بیاورند. احساسات درونشان جمع می‌شود، متراکم می‌شود و به نقطه انفجار می‌رسد.

در این شرایط، آسیب جسمی نقش یک «سوپاپ اطمینان» را بازی می‌کند. درد فیزیکی باعث می‌شود توجه مغز از درد عاطفی منحرف شود. بعضی نوجوانان گزارش می‌کنند که بعد از خودزنی احساس سبکی، آرامش یا حتی بی‌ حسی دارند. این آرامش موقتی بوده اما برای ذهنی که راه دیگری بلد نیست، بسیار وسوسه‌کننده است. از نظر زیستی نیز هنگام درد جسمی، موادی در مغز ترشح می‌شوند که می‌توانند به‌طور موقت احساس آرامش ایجاد کنند. به همین دلیل، خودزنی در نوجوانان می‌تواند به رفتاری عادت‌گونه تبدیل شود؛ رفتاری که هر بار برای رسیدن به همان آرامش کوتاه‌ مدت تکرار می‌شود.

آیا مشکلات خانوادگی و خانه ناامن می‌تواند نوجوان را به خودزنی بکشاند؟

محیط خانواده نقش کلیدی در شکل‌گیری یا پیشگیری از خودزنی در نوجوانان دارد. نوجوانی که در خانه‌ای پر از تنش، دعوا، بی‌توجهی عاطفی، تحقیر یا کنترل افراطی زندگی می‌کند، احساس امنیت روانی ندارد. وقتی خانه به جای «پناهگاه» به منبع استرس تبدیل شود، نوجوان به دنبال راهی برای کنار آمدن با فشارها می‌گردد. خانه ناامن همیشه به معنی خشونت فیزیکی نیست. گاهی سکوت سرد، بی‌اعتنایی، مقایسه مداوم با دیگران یا نادیده گرفتن احساسات نوجوان، آسیب‌زاتر از دعواهای آشکار است.

نوجوانی که احساس می‌کند دیده نمی‌شود یا دوست‌داشتنی نیست، ممکن است خشم و درد خود را متوجه بدنش کند. در بسیاری از مواقع، خودزنی در نوجوانان نوعی فریاد خاموش است؛ پیامی که می‌گوید «حالم خوب نیست، اما نمی‌دانم چطور بگویم.» در چنین شرایطی، ارزیابی تخصصی وضعیت روانی نوجوان با روش‌هایی مانند تشخیص بیماری روانی با نوار مغز در کنار بررسی بالینی می‌تواند به درک بهتر ریشه‌های این رفتار کمک کند.

فشار همسالان و فضای مجازی چطور خودزنی را ترویج می‌دهند؟

در دنیای امروزی، نوجوانان بخش بزرگی از هویت خود را از همسالان و فضای مجازی می‌گیرند. شبکه‌های اجتماعی می‌توانند هم ابزار حمایت باشند و هم عامل خطر. بعضی محتواها ناخواسته یا حتی آگاهانه، خودزنی را رمانتیک، عادی یا راهی برای جلب توجه نشان می‌دهند. نوجوانی که احساس تنهایی می‌کند، امکان دارد در گروه‌ها یا صفحاتی عضو شود که درباره خودزنی صحبت می‌کنند.

دیدن زخم‌های دیگران، خواندن تجربه‌های مشابه و دریافت همدلی، در ابتدا حس تعلق ایجاد می‌کند. اما به‌ مرور، این فضا می‌تواند رفتار خودآسیب‌رسان را تقویت کند. فشار همسالان نیز نقش مهمی دارد. گاهی نوجوان برای پذیرفته‌ شدن، تقلید می‌کند. در این شرایط خودزنی در نوجوانان نه‌ فقط یک مسئله فردی، بلکه یک پدیده اجتماعی است که نیاز به آگاهی و مداخله دارد.

تنظیم هیجان با تیغ: چرا خودزنی برای بعضی نوجوانان آرامش می‌آورد؟

برای فهم عمیق پدیده خودزنی در نوجوانان باید ابتدا مفهوم تنظیم هیجان را بشناسیم. تنظیم هیجان یعنی توانایی فرد برای شناخت، تحمل و مدیریت احساسات شدید. نوجوانان هنوز در حال رشد هیجانی هستند و مغز آن‌ها، به‌ویژه بخش‌هایی که مسئول کنترل تکانه و تصمیم‌گیری‌اند، به بلوغ کامل نرسیده است. به همین دلیل، تجربه هیجان‌های شدید برای آن‌ها طاقت‌فرساتر از بزرگسالان است. وقتی نوجوان با احساساتی مانند خشم، شرم، ناامیدی یا اضطراب شدید روبرو می‌شود و ابزار سالمی برای تخلیه یا بیان آن‌ها ندارد، بدن به میدان عمل تبدیل می‌شود.

در این شرایط، خودزنی نقش یک «راه‌حل فوری» را ایفا می‌کند. درد جسمی باعث می‌شود تمرکز ذهن از آشفتگی درونی برداشته شود و برای مدت کوتاهی احساس آرامش یا حتی بی‌حسی ایجاد گردد. در بسیاری از موارد، نوجوانان توضیح می‌دهند که هنگام خودزنی «احساس واقعی بودن» می‌کنند یا برای لحظاتی از فشار روانی رها می‌شوند. این تجربه موقتی اما موثر، باعث می‌شود مغز این رفتار را به‌عنوان راهی برای آرام‌سازی ثبت کند. به همین دلیل، خودزنی در نوجوانان می‌تواند به یک الگوی تکرارشونده تبدیل شود؛ الگویی که هر بار نیاز به شدت بیشتری دارد تا همان اثر قبلی را ایجاد کند.

نشانه‌هایی که والدین و معلمان نباید نادیده بگیرند

خودزنی اغلب رفتاری پنهانی است و نوجوانان از ترس قضاوت، تنبیه یا نگرانی اطرافیان تلاش می‌کنند آن را مخفی کنند. با این حال، خودزنی در نوجوانان معمولا با تغییراتی همراه است که اگر به‌ موقع دیده شوند، می‌توان از عمیق‌تر شدن آسیب‌ها جلوگیری کرد. این نشانه‌ها فقط به رفتار ظاهری محدود نمی‌شوند و اغلب با فشارهای هیجانی و مشکلات درونی جدی گره خورده‌اند. در بسیاری از موارد، خودزنی نشانه‌ای از درگیری‌های عمیق روانی مانند افسردگی، اضطراب شدید یا ناتوانی در تنظیم هیجان است و در بستر اختلالات روانشناختی و روانپزشکی شکل می‌گیرد. به همین دلیل، توجه به مجموعه نشانه‌ها اهمیت زیادی دارد. نشانه‌هایی که نباید نادیده گرفته شوند عبارت‌اند از:

تغییرات رفتاری ناگهانی مانند انزوا، گوشه‌گیری یا فاصله گرفتن از دوستان

کاهش علاقه یا بی‌میلی نسبت به فعالیت‌هایی که قبلا لذت‌بخش بوده‌اند

نوسانات شدید خلقی، تحریک‌پذیری، خشم ناگهانی یا بی‌ حسی عاطفی

زخم‌های مکرر، جای بریدگی یا سوختگی روی بدن

پوشاندن غیر عادی بدن حتی در شرایطی که منطقی نیست

واکنش دفاعی یا اضطراب هنگام سوال درباره بدن یا حال روحی

چطور با نوجوان حرف بزنیم؟ (چه بگوییم و چه نگوییم)

نحوه صحبت کردن با نوجوانی که خودزنی می‌کند، می‌تواند مسیر درمان را هموار یا مسدود کند. اولین اصل، کنار گذاشتن قضاوت است. نوجوان باید احساس کند که شنیده می‌شود، نه بازخواست. وقتی گفت‌وگو با تهدید، سرزنش یا ترس همراه باشد، نوجوان بیشتر در لاک سکوت فرو می‌رود. صحبت موثر درباره خودزنی در نوجوانان یعنی تمرکز بر احساسات، نه رفتار. به‌ جای پرسیدن «چرا این کار را کردی؟» بهتر است پرسیده شود «چه احساسی داشتی که به اینجا رسیدی؟». این تغییر ساده در لحن، پیام همدلی و پذیرش را منتقل می‌کند. همچنین مهم است که والدین و معلمان نقش «نجات‌دهنده فوری» را بازی نکنند. وعده‌های غیر واقعی یا تلاش برای حل سریع مشکل می‌تواند فشار بیشتری ایجاد کند. نوجوان نیاز دارد بداند که قرار است در یک مسیر حمایتی و تدریجی قرار بگیرد، نه اینکه مجبور شود فورا تغییر کند.

درمان‌هایی که واقعاً جواب می‌دهند؛ CBT ،DBT و درمانهای جدید

درمان خودزنی در نوجوانان تنها به متوقف کردن یک رفتار ختم نمی‌شود، بلکه نیازمند رویکردی چند لایه و علمی است که هم به افکار، هم به هیجان‌ها و هم به محیط زندگی نوجوان توجه کند. یکی از موثرترین روش‌ها، درمان شناختی‌ رفتاری (CBT) است. در این رویکرد، نوجوان یاد می‌گیرد ارتباط بین افکار، احساسات و رفتارهای خود را بشناسد و الگوهای فکری منفی، خودانتقادی و آسیب‌زا را شناسایی و اصلاح کند. در کنار آن، درمان دیالکتیکی‌ رفتاری (DBT) و سایر درمان‌های مبتنی بر مهارت‌آموزی هیجانی نقش بسیار مهمی دارند. این درمان‌ها تمرکز ویژه‌ای بر آموزش مهارت‌هایی مانند تحمل پریشانی، کنترل تکانه، تنظیم هیجان و برقراری ارتباط سالم می‌گذارند. هدف اصلی این است که نوجوان به‌ جای خودزنی، راه‌های عملی و قابل اجرا برای مدیریت فشارهای روانی در اختیار داشته باشد.

درمان‌های جدیدتر نیز با ترکیب این رویکردها و توجه به نیازهای فردی نوجوان تلاش می‌کنند مداخلات هدفمندتری ارائه دهند. با این حال، در بسیاری از موارد مشارکت خانواده بخش جدایی‌ناپذیر درمان است. وقتی الگوهای ارتباطی و فضای خانه تغییری نکند، حتی موثرترین روش‌های درمانی هم نتیجه محدودی خواهند داشت. به همین دلیل، درمان موفق خودزنی در نوجوانان همیشه فراتر از اتاق درمان شکل می‌گیرد و نیازمند همکاری نوجوان، خانواده و درمانگر است.

مدرسه و مشاوران چه نقشی در پیشگیری و کمک می توانند داشته باشند؟

مدرسه یکی از مهم‌ترین فضاهایی است که می‌تواند در کاهش یا تشدید خودزنی نقش داشته باشد. نوجوان بخش بزرگی از زمان خود را در مدرسه می‌گذراند و رفتارهای او اغلب ابتدا در این محیط تغییر می‌کند. آگاهی معلمان و مشاوران از نشانه‌های خودزنی در نوجوانان می‌تواند به شناسایی زودهنگام کمک کند. مشاوران مدرسه می‌توانند فضایی امن برای صحبت درباره احساسات فراهم کنند و نوجوان را به دریافت کمک تخصصی هدایت نمایند. همچنین آموزش مهارت‌های زندگی و مدیریت هیجان در مدارس، نقش پیشگیرانه بسیار مهمی دارد. وقتی مدرسه، خانواده و متخصصان سلامت روان در یک مسیر هماهنگ حرکت کنند، احتمال بهبود نوجوان به‌طور قابل‌ توجهی افزایش می‌یابد.

جایگزین‌های سالم برای خودزنی: ۱۵ راهکار عملی برای نوجوانان

یادگیری جایگزین‌های سالم برای مقابله با هیجان‌های شدید یکی از مهم‌ترین بخش‌های پیشگیری و درمان خودزنی در نوجوانان است. این راهکارها به نوجوان کمک می‌کنند بدون آسیب رساندن به بدن، احساسات خود را تخلیه و مدیریت کنند. بعضی از موثرترین روش‌ها عبارت‌اند از:

۱. فعالیت بدنی: ورزش‌های هوازی مانند دویدن، پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری یا تمرینات کششی منظم به کاهش تنش‌های انباشته شده کمک می‌کنند. فعالیت بدنی باعث ترشح اندورفین می‌شود؛ هورمونی که به‌طور طبیعی حس آرامش و بهبود خلق را افزایش می‌دهد و می‌تواند جایگزین سالمی برای تخلیه فشار روانی باشد.

۲. نوشتن احساسات: نوشتن افکار، نگرانی‌ها و احساسات در دفترچه یا حتی یادداشت‌های روزانه به نوجوان کمک می‌کند هیجانات خود را نام‌گذاری و بیرون‌ریزی کند. این کار ذهن را سبک‌تر می‌کند و گاهی باعث می‌شود فرد با فاصله بیشتری به مشکلاتش نگاه کند.

۳. هنر و خلاقیت: نقاشی، موسیقی، طراحی، نوشتن خلاقانه یا هر فعالیت هنری دیگر، راهی غیر کلامی برای بیان احساسات پیچیده است. هنر به نوجوان اجازه می‌دهد بدون قضاوت، درد و خشم یا غم خود را به شکلی امن تخلیه کند.

۴. تنفس عمیق و مدیتیشن: تمرین‌های تنفس عمیق، ذهن‌آگاهی و مدیتیشن کمک می‌کنند بدن از حالت هشدار و اضطراب خارج شود. این تمرین‌ها با آرام‌سازی سیستم عصبی، شدت هیجان‌های منفی را کاهش می‌دهند.

۵. استفاده از کمپرس سرد یا کیسه یخ: بعضی نوجوانان با احساس سرما می‌توانند توجه خود را از هیجان شدید منحرف کنند، بدون آنکه به بدن آسیب واقعی وارد شود. این روش می‌تواند جایگزین کم‌خطر‌تری باشد.

۶. تماشای فیلم یا گوش دادن به موسیقی آرام‌بخش: فیلم‌ها یا موسیقی‌های آرام می‌توانند ذهن را از افکار آزاردهنده دور کنند و فضایی امن برای استراحت روانی فراهم آورند. این کار به تنظیم خلق و کاهش فشار هیجانی کمک می‌کند.

۷. مشغول کردن دست‌ها: استفاده از توپ‌های ضد استرس، کش‌های مقاومتی، خمیر بازی یا وسایل مشابه باعث می‌شود انرژی و تنش بدنی تخلیه شود. این کار به‌ویژه در لحظات اوج اضطراب مفید است.

۸. صحبت با یک دوست قابل اعتماد: حرف زدن با فردی امن و بدون قضاوت، احساس تنهایی را کاهش می‌دهد. شنیده شدن و درک شدن می‌تواند فشار روانی را کم کند و جایگزین رفتار خود آسیب‌رسان شود.

۹. نوشتن نامه یا پیام بدون ارسال آن: نوشتن احساسات در قالب نامه یا پیام بدون الزام به ارسال، به نوجوان اجازه می‌دهد حرف‌های ناگفته را بیان کند. این روش به تخلیه هیجانی بدون ترس از واکنش دیگران کمک می‌کند.

۱۰. شکل دادن به عادت‌های مثبت روزانه: برنامه‌ریزی ساده روزانه و انجام کارهای کوچک موفقیت‌آمیز، حس نظم و کنترل را افزایش می‌دهد. این تجربه‌های کوچک می‌توانند اعتماد به نفس را تقویت کنند.

۱۱. فعالیت‌های خیریه یا کمک به دیگران: کمک به دیگران باعث می‌شود تمرکز نوجوان از درد درونی خودش فاصله بگیرد. این فعالیت‌ها احساس ارزشمندی، مفید بودن و ارتباط اجتماعی را تقویت می‌کنند.

۱۲. کار با حیوانات خانگی:بازی، مراقبت و ارتباط با حیوانات خانگی باعث کاهش استرس و افزایش احساس تعلق می‌شود. تماس عاطفی با حیوانات می‌تواند آرامش‌بخش و حمایت‌کننده باشد.

۱۳. تمرینات آرام‌سازی عضلانی تدریجی: در این تمرین‌ها، عضلات به‌صورت مرحله‌ای منقبض و سپس رها می‌شوند. این روش به کاهش تنش جسمی کمک می‌کند و آرامش روانی را نیز افزایش می‌دهد.

۱۴. خلاقیت با رنگ‌ها یا نور: رنگ‌آمیزی، طراحی با نور یا استفاده از ابزارهای بصری، راهی امن برای تخلیه هیجان است. این فعالیت‌ها می‌توانند احساسات شدید را به تجربه‌ای آرام‌تر تبدیل کنند.

۱۵. تعیین اهداف کوتاه‌ مدت و کوچک: تعیین هدف‌های ساده و قابل دستیابی باعث می‌شود نوجوان موفقیت را تجربه کند. این حس پیشرفت و توانمندی می‌تواند جایگزین احساس ناتوانی و تمایل به خودزنی شود.

کی باید فوری کمک حرفه‌ای بگیریم؟

در مسیر مواجهه با خودزنی در نوجوانان، تشخیص زمان مراجعه فوری به متخصص سلامت روان اهمیت حیاتی دارد. اگرچه امکان دارد بعضی رفتارها در ابتدا خفیف یا گذرا به نظر برسند، اما در شرایطی خاص، تاخیر در دریافت کمک می‌تواند خطرناک باشد و سلامت روانی و جسمی نوجوان را به‌طور جدی تهدید کند. یکی از مهم‌ترین موقعیت‌ها زمانی است که نوجوان اقدام به خودکشی کرده یا به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم تهدید به خودکشی می‌کند؛ حتی اگر اطرافیان تصور کنند این تهدید «جدی» نیست. همچنین وجود زخم‌های عمیق، خونریزی شدید یا آسیب‌هایی که نیاز به مداخله پزشکی دارند، نشانه‌ای روشن برای اقدام فوری است. زمانی که رفتار خودزنی تکرارشونده، شدید و غیرقابل کنترل می‌شود و هیچ یک از راهکارهای جایگزین موثر واقع نمی‌شوند، مراجعه تخصصی نباید به تعویق بیفتد. تغییرات ناگهانی و شدید رفتاری مانند انزوای کامل، پرخاشگری شدید یا افت تحصیلی چشمگیر نیز می‌توانند زنگ خطر باشند. در کل، اگر نوجوان علائم مشکلات روانی جدی مانند افسردگی عمیق یا اضطراب شدید را نشان دهد، کمک حرفه‌ای فوری ضروری است. برخورد جدی، بدون قضاوت و اقدام سریع می‌تواند جان نوجوان را نجات دهد.

آیا نوجوانانی که خودزنی می‌کنند واقعاً می‌توانند کاملاً بهبود یابند؟

این یکی از رایج‌ترین و در عین حال مهم‌ترین سوال‌هایی است که والدین و مربیان مطرح می‌کنند. خبر امیدوارکننده این بوده که بله، بهبودی کامل امکان‌پذیر است؛ اما این مسیر نیاز به توجه، زمان و حمایت درست دارد. خودزنی در نوجوانان یک «ویژگی شخصیتی ثابت» نیست، بلکه رفتاری آموخته‌ شده برای کنار آمدن با فشارهای روانی است و همان‌طور که یاد گرفته شده، می‌تواند کنار گذاشته شود. تشخیص زودهنگام و مداخله به‌ موقع نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. هرچه رفتار خودزنی مدت طولانی‌تری ادامه پیدا کند، ترک آن و جایگزین کردن راه‌های سالم دشوارتر می‌شود. به همین دلیل، اقدام سریع می‌تواند روند بهبود را کوتاه‌تر و پایدارتر کند. بهبودی پایدار نیازمند درمان جامع و چند لایه است؛ ترکیبی از روان‌ درمانی تخصصی، حمایت عاطفی خانواده، ایجاد محیطی امن و آموزش مهارت‌های مقابله‌ای. در این مسیر، پایداری در حمایت اهمیت زیادی دارد. بازگشت‌های مقطعی به خودزنی می‌تواند رخ دهد اما این به معنای شکست درمان نیست. با افزایش خودآگاهی، تقویت مهارت حل مسئله و یادگیری تنظیم هیجان، نوجوان می‌آموزد بدون آسیب رساندن به خود، احساسات دشوار را مدیریت کند. تجربه بالینی نشان می‌دهد بسیاری از نوجوانانی که خودزنی را تجربه کرده‌اند، می‌توانند به زندگی سالم، متعادل و توانمند در بزرگسالی دست پیدا کنند.

جمع‌بندی

خودزنی در نوجوانان پدیده‌ای پیچیده و چند بعدی است که نمی‌توان آن را صرفا یک رفتار جلب توجه یا اقدامی برای مرگ دانست. خودزنی اغلب پاسخی ناسالم به فشارهای شدید هیجانی، ناتوانی در بیان احساسات، مشکلات خانوادگی، فشار همسالان و تاثیرات فضای مجازی است. هرچند امکان دارد این رفتار به‌طور موقت احساس آرامش ایجاد کند، اما در بلند مدت خطر تشدید آسیب‌های روانی و جسمی را به همراه دارد. نکته کلیدی این است که خودزنی یک علامت هشدار جدی از رنج درونی نوجوان بوده و نیاز به توجه، درک و مداخله تخصصی دارد. نقش خانواده، مدرسه و متخصصان سلامت روان در شناسایی زودهنگام، گفت‌وگوی بدون قضاوت و آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان بسیار حیاتی است. با درمان‌های مبتنی بر شواهد، حمایت پایدار و ایجاد محیطی امن، نوجوانان می‌توانند راه‌های سالم‌تری برای مواجهه با احساسات دشوار بیاموزند. امید به بهبود واقعی وجود دارد، به شرط آنکه این رنج پنهان دیده و جدی گرفته شود. برای کسب اطلاعات بیشتر و دریافت مشاوره و نوبت می‌توانید از سایت مهر رضوی کمک بگیرید.

واحد تحقیق و توسعه: کلینیک تخصصی مهر رضوی